Beeldbepalend 381

Amsterdam Centrum 15

Woensdag 23 september 2026

Als ik richting het Leidseplein wandel vanaf het Centraal Station van Amsterdam maak ik vaak een doorsteekje via de Watersteeg. Deze steeg ligt tussen het Rokin en de Kalverstraat in. Een steeg die Albert Mol in zijn autobiografie noemt. In deze steeg is in de jaren vijftig een bekend homocafé gevestigd. Bezoekers worden in de jaren vijftig regelmatig opgepakt en via de drukke Kalverstraat onder hoongelach van winkelend publiek naar de Munttoren gebracht. In 1941 is hier volgens de overlevering ook al een bar waar homoseksuelen elkaar ontmoeten, dat voor de oorlog de naam Huize Volendam heeft.

Wat valt er toch veel te ontdekken als je als wandelaar niet alleen naar de stoeptegels kijkt maar ook naar de gevels. Zo zie ik bij Rokin 96 dat hier een gerenommeerd sigarenhuis gevestigd is geweest. In 1826 begon Pantaleon Gerhard Coenraad Hajenius in de Warmoesstraat een sigarenzaak. Koning Willem III verleende hem in 1851 het predicaat hofleverancier. In 1869 verhuisde het bedrijf naar de hoek van de Dam en Rokin waar het moest wijken voor de bouw van de winkel van Peek & Cloppenburg. Hajenius betrok vervolgens het pand aan Rokin 92-96, dat ontworpen is door de broers Dolf en Jo van Gendt. Boven de entree wordt in zandsteen het koninklijke wapen verbeeld met daaronder de naam van de stichter van de zaak en het jaar 1914, het bouwjaar van het pand.

In het verlengde van de Watersteeg ligt de Begijnensteeg en daar zijn een aantal panelen te zien van de Amsterdamse kunstenaar Fabrice Hünd (1961-2021). Hij studeert aan de Boumanacademie en de Rijksakademie van beeldende kunsten in zijn geboortestad Amsterdam en verwerft naam met talloze wandschilderingen in de openbare ruimte.

De bekendste werken zijn ongetwijfeld die bij de Haarlemmer Houttuinen en het Muiderpoortstation. Jarenlang heeft Fabrice, onder die naam werkte hij, een atelier en galerie Galerotiek aan de Jacob van Lennepkade.

In de twintigste eeuw maakte hij onder andere een aantal mega-mozaïeken mede omdat om diverse redenen wandschilderingen van hem verdwenen. De werken uit 1993 in de Begijnensteeg zijn nog wel bewaard gebleven en menig bezoeker van het Amsterdamse Begijnenhof heeft hier al naar staan kijken.

Op de hoek van de Leidsestraat en de Herengracht staat een pand dat is ontworpen door architect Petrus Augustinus Weeldenburg. Ik kijk vooral naar de top waar in de gevel een fraaie versiering is aangebracht inclusief het jaar waarin is begonnen met de bouw.

Een stukje verder de Leidsestraat in op de hoek met de Keizersgracht is een pand vernoemd naar de dichter PC Hooft, wiens borstbeeld gemaakt is door Eduard Colinet. Deze Belgische beeldhouwer is geboren in 1844 in Mechelen en overleden in 1890 in Oostende. Overigens wordt er ook getwijfeld of hij de maker is of dat misschien toch aan zijn leerlingen heeft overgelaten.

Het pand is ontworpen door architect Adrianus Bleijs voor Arie Blaauw die hier in 1881 een sigarenmagazijn opende en er ook ging wonen.

De reliëfs en de ornamenten van dit pand aan de Herengracht 508 worden eveneens toegeschreven aan Colinet, ditmaal samen met Leonard de Fernelmont. Deze beeldhouwer is in 1842 in Roermond geboren en werkte onder andere bij Pierre Cuypers, waar Bleys leerling van is geweest. De Fernelmont is in 1884 naar New York vertrokken en is later naar Philadelphia gegaan.

De reliëfs spelen in op de tabakshandel en de sigarenfabricage. Maar daarmee wordt ook de spot gedreven, alhoewel kinderarbeid uiteindelijk een belangrijke rol speelde in de fabricage. Het uitpakken en het maken van een reuzesigaar zijn duidelijk zichtbaar en uiteraard moet de sigaar worden getest.

Boven beide reliëfs is een ornament geplaatst. De twee beeldjes hebben gemeen dat zij geen armen bezitten. Het gaat in beide gevallen ook om een inlander een verwijzing naar de herkomst van de tabaksplant. Boven de fabricage is een vrouw afgebeeld, de handel gebeurt door een man.

Theo van Delft geboren in 1883 in Waalwijk en daarin 1967 ook overleden was kunstschilder, beeldhouwer en onder andere directeur van de Waalwijkse Teekenschool. Voor zijn beeldhouwwerken gebruikte Van Delft diverse materialen zoals kersenhout, gips, marmer en brons. Voor het pand aan de Leidsestraat 54 kreeg hij van grootgrutter De Gruyter opdracht tot het maken van een serie beelden waarvoor een zoon model heeft gestaan. Zij hebben een christelijke symboliek. Vermoedelijk waren de Ploeger, zaaier en maaier aanvankelijk bestemd voor het in 1818 in Den Bosch opgerichte bedrijf. Waarom ze alsnog in Amsterdam zijn geplaatst is niet bekend. Nadat De Gruijter, zoals het aanvankelijk heette uit het pand is vertrokken, zijn ze hier blijven staan.

 

Nee dit kan niet meer

tenzij het verbod op

wordt gehandhaafd

 

Ach die Willem toch

hij heeft het anders

toch wel bekeken

 

Uit eigen doos of

een sigaar uit die

van zijn vader

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – joodsamsterdam.nl

2.       2. Rokin 96 – hajenius.com

3.       3. Begijnensteeg – fabrice-art.nl

4.       4. Herengracht – amsterdamsegrachtenhuizen.info

5.       5. Keizersgracht – amsterdamopdekaart.nl

6.       6. Keizersgracht reliëfs – buitenbeeldinbeeld.nl

7.       7. Keizersgracht ornamenten – buitenbeeldinbeeld.nl

8.       8. Leidsestraat 54 buitenbeeldinbeeld.nl – waalwijkwiki.nl