Beeldbepalend 368

Gulpen 2

Woensdag 24 juni 2026

Aan de rand van Gulpen ligt Gulperberg of ook wel Gulpenerberg genaamd, het is eigenlijk de noordelijkste uitloper van het Belgische Plateau van Crapoel. De heuvel is opgenomen in het parcours van de enige Nederlandse wielerklassieker en kan via diverse kanten worden beklommen en dat gebeurt dan ook meestal. Niet alleen wielerliefhebbers kennen de naam maar in 1969 is de Gulpenerberg het toneel van Pincknick, een popfestival waarop onder andere Brainbox optreedt. Een jaar later keert dit festival terug in Geleen onder de naam Pinkpop.

Ik start deze aflevering op het Kapelaan Pendersplein waar een stenen Heilig Hartbeeld staat uit 1929. De naam van het plein is een eerbetoon aan kapelaan Leo Penders, die in de Tweede Wereldoorlog actief was in het verzet. Na verraad kwam hij terecht in concentratiekamp Bergen-Belsen. Kort na de bevrijding door de Engelsen overleed hij.

Het beeld is gemaakt op wens van de toenmalige deken van Gulpen Alfons Schroeder (1854-1927). Bij zijn vijftigjarig priesterjubileum kreeg hij 4500 gulden geschonken. Hij voegde daar nog eens duizend gulden aan toe, waarna het beeld kon worden gemaakt. De onthulling heeft Schroeder niet meer meegemaakt. In 2013 is het werk gerestaureerd door de firma Moonen-Wanders. Het beeld is gemaakt door Karel Lücker, geboren in 1882 in Krefeld en overleden in 1958 in Roermond. Deze beeldhouwer heeft meerdere Heilige Hartbeelden gehouwen.

Aan de Kiebeukel herinnert een davidster, een bordje en een tekst op een stenen kolom aan de tijd dat hier een synagoge heeft gestaan. Reeds in de achttiende eeuw is er sprake van een kleine joodse gemeenschap in Gulpen. Omstreeks 1870 bestaat die uit tachtig personen. Aanvankelijk worden er in een woonhuis (vanaf 1823) diensten gehouden, later is hier de synagoge gekomen. Deze is in 1947 afgebroken.

Iets verderop, op de hoek van de Beversbergweg met de Dorpsstraat, staat het Joods Oorlogsmonument. Dit werk is in 1989 gerealiseerd en gemaakt van beton door Appie Drielsma, geboren in 1937 in Maastricht en daar in 2014 overleden. Drielsma groeide op in een Joods gezin en overleefde door onder te duiken. Hij maakte diverse oorlogsmonumenten en herinneringen aan de holocaust, maar was ook krachtig met het portretbustes.

Drielsma werkte met diverse materialen. Zo gebruikte hij brons, aluminium, rvs, hout, keramiek en dus ook beton. Het geheel bestaat uit een vijftal poorten. In de middelste is bovenin de davidster verwerkt. Er zijn twee teksten te lezen. In het Hebreeuws staat vermeld: ‘hou zoveel van je naaste als van jezelf. Ik ben de eeuwige’, uit het bijbelboek Leviticus. Daaronder: ‘Ter nagedachtenis aan de joodse medeburgers die in de jaren 1940-1945 zijn weggevoerd en omgekomen in vernietigingskampen.’

Via een samenwerkingsverband tussen beeldhouwer Charles Vos, geboren in 1888 in Maastricht en daarin 1954 ook overleden, met beeldhouwer en schilder Piet Gerrits, geboren in 1878 in Nijmegen en overleden in 1957 in Groesbeek, bovenop de Gulperberg het Mariamonument ontstaan. De bouw van het monument werd verricht door aannemer Lemmens.

Op deze plek stond al in 1834 een missiekruis waar jaarlijks een processie naar toe trok. Het initiatief voor het monument kwam van pastoor-deken Henricus Erens en hij werd daarbij gesteund door bisschop Guillaume Lemmens van Roermond die bekend stond als een Maria vereerder.

Het gehele monument is zo’n dertien meter hoog en staat op de top van de 157 meter hoge Gulperberg. Het beeld van de gekroonde maagd Maria is gemaakt van beton door Vos, die al jong werkte in het atelier van Pierre en Joseph Cuypers voor hij naar de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Antwerpen ging.

Vanwege het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog keerde hij terug naar Maastricht waarna hij nog enige tijd aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam studeerde. Ook Gerrits, die verantwoordelijk was voor de hoge sokkel, werkte bij Cuypers en studeerde in Antwerpen.

Hij verbleef enige tijd in Palestina en Jordanië en verbleef onder andere bij bedoeïenen, zijn ervaringen daar neemt hij mee in zijn vaak religieus getinte werk. Zijn sokkel is het meest interessante gedeelte van het monument. Van onderen is het vierkant, versmalt naar boven toe en neemt halverwege een achthoekige vorm aan.

De vier zijden zijn versierd met mozaïeken met voorstellingen van Maria. Maar ook met drie teksten: ‘Zie daar uw moeder.’ ‘Bid voor ons zondaars.’ Tegenstandster van satan.’ Onder die mozaïeken staan enkele Mariatitels die allemaal beginnen met de letter M. Ertussen zijn de namen van 22 parochies van het toenmalige dekenaat Gulpen in reliëf aangebracht. De bovenzijde van de sokkel is rondom versierd met de tekst ‘Alle geslachten zullen mij zalig prijzen.’

Bijna bovenaan de beklimming van de Gulperberg komen wielrenners langs een stalen monumentje ter nagedachtenis aan wielrenverslaggever Jean Nelissen. De gedenkplaat is een ontwerp van Andy Preim en gemaakt door Robin Smeets. Het idee voor het kunstwerk is ontstaan bij het lezen van het boek Jean, geschreven door Bart Jungmann. Daarin zegt zijn vriending Ida Bruurmijn dat het mooi zou zijn als er ergens op de Gulpenerberg een blijvende herinnering aan hem zou komen. Een dag voor de Amstel Goldrace is in 2016 de herdenkingsplaat onthuld.

Wie naar deze plaat kijkt ziet de bekende details ongetwijfeld. ´De Neel´ die jarenlang verslag deed over het wielrennen en zijn bijzaken. De wielrenner als klimgeit, zijn profiel kunstig uitgesneden, maar vooral ook het leven van deze Bourgondiër met een glas wijn en zijn sigaar. En natuurlijk de ouderwetse microfoon waardoor Jean Nelissen zijn verhaal aan de wereld doorgaf.

De afsluiting van dit deel komt misschien ietwat rommelig over. Na de afdeling van de berg via trappen komen wij, mijn vrouw en ik, langs Gulperbergweg 6. Hier is Aurora Châlets gevestigd.

In de tuin staan diverse verweerde beelden.

Op dit adres vind je een klein commercieel parkje waar al ruim vijftig jaar vrijstaande vakantiehuizen worden verhuurd. Die zijn geschikt voor vier tot zes personen. Maar met zijn tweeën mag natuurlijk ook. In de aanloop naar de châlets zie ik diverse (tuin)leeuwen en andere stenen objecten en daar wil ik het bij laten.

 

Zijn hart zit wel op de juiste plek

 

Zijn hart zit wel op de juiste plek

maar is dat ook bij u het geval

Immers uit uw mond komt gebral

over een plein en de juiste stek

 

´t Is verouderd en een dikke nek

zo steekt menigeen van wal

en heiligheid; doe niet zo mal

want iedere gek heeft zijn gebrek

 

De schoonheid van juist dit beeld

dat torent op de hoogste tree

en waarmee mijn pijn wordt verheeld

 

is wat ik zie en met u deel En nee

niet iets wat de schenker streelt

De deken maakt hem niet meer mee

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – wikipedia

2.       2. Kapelaan – wikipedia – vanderkrogt.net

3.       3. Kiebeukel – galopia.nl

4.       4. Dorpsstraat – 4en5mei.nl - wikipedia

5.       5. Gulperberg – wikipedia

6.       6. Gulperbergweg – l1nieuws.nl

7.       7. Gulperbergweg – aurora-chalet.nl