Beeldbepalend 364

Haarlem 3

Woensdag 27 mei 2026

In het centrum van Haarlem is de Grote Markt gelegen. Ooit heette dit ’t Sant, die naam was een verwijzing naar het feit dat het plein ongeplaveid was. Zo’n plein is uiteraard de plek voor de warenmarkt maar ook staat hier in de zomer de jaarlijkse kermis, terwijl in de derde week van augustus het Haarlem Jazz & More wordt gehouden. In het voorjaar vormt dit het eindpunt van het Bloemencorso van de Bollenstreek. Aan het plein is de Grote of Sint Bavokerk gevestigd alsmede het Stadhuis.

In de vorige Haarlemse aflevering ben ik geëindigd op de Grote Markt, maar voor ik daar kwam ben ik door de Jansstraat gelopen. Daar is op huisnummer 54 de voormalige toegangspoort van het Sint Barbaragasthuis te zien. Het stond aanvankelijk bekend onder de naam Onze Lieve Vrouwe Gasthuis.

Het gasthuis werd in 1435 gesticht door de priester Hugo van Assendelft die had verordend dat zijn stichting het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis zou blijven heten. In de zestiende eeuw werd de naam echter veranderd in Barbara Gasthuis. In 1841 gaf het stadsbestuur het gasthuis bovendien een andere bestemming. Het werd een bewaarschool voor kinderen van behoeftige ouders.

Het achterliggende hofje is verdwenen, alleen de poort is over alsmede de gevelversiering. Daartoe behoort onder andere de gevelsteen uit 1624 met een middeleeuws gasthuisinterieur, de slaapzaal. Ook de kopjes onder deze steen zijn de moeite waard. Bijzonder is verder het Wapen van Van Assendelft.

Op Jansstraat 64 is een gevelsteen te zien van drinkende figuren met bloemmotieven. De steen wordt geflankeerd door leeuwenkoppen. Dit is inde toelast – anno 1609 staat eronder. Een toelast was een grote ton waarin vloeistoffen konden worden bewaard. In het pand zat vroeger een wijnverkoper. In 1607 verkocht hij zijn bedrijf aan Hans Salomons, die de vaten die bij de inboedel hoorde liet staan en een herberg begon. Hij heeft ook de gevelsteen laten plaatsen toen hij het pand liet verbouwen.

Gebouw Zang en Vriendschap anno 1915 is de volgende gevelsteen, die behoort bij Jansstraat 74. Dit gebouw is zoals de datum al aangeeft in 1915 gebouwd Het is eigendom van de vereniging die in 1830 is opgericht. Het mannenkoor kreeg in 1890 het predicaat koninklijk, wat ook in de gevelsteen wordt vertaald.

Op de Grote Markt staat een buste van Harry Mulisch. Deze voormalige Nederlandse schrijver is geboren in 1927 in Haarlem en overleed in 2010 in Amsterdam. Hij won talloze prijzen en zijn De ontdekking van de hemel werd in 2007 uitgeroepen tot het beste Nederlandstalige boek aller tijden. Op initiatief van de gemeente Haarlem maakte Jikke van Loon (geboren in 1971 in Den Haag), het beeld van een achterover leunende Mulisch, die met zijn ogen dicht in gedachten verzonken lijkt. Het beeld staat op een hoge sokkel met tekst en werd in 2013 door zijn weduwe Kitty Saal met zijn zoon Menno onthuld.

Omstreeks 1633 is het beeld Justitia gemaakt dat op het Stadhuis van Haarlem aan de Grote Markt staat. Het bestaat eigenlijk uit meerdere gebouwen die niet in dezelfde periode zijn gebouwd. Het oudste gedeelte gaat terug tot 1370. Het meeste is gemaakt in de 17^e tot de 19^e eeuw. De toren is bijvoorbeeld pas uit 1913. In de zogenaamde Vierschaar had het gerechtelijke bestuur zitting, daar verwijst ook het beeld van Justitia naar.

Deze bijdrage sluit ik af met het bronzen beeld De Zonnevechter. Op zonnige dagen is dit beeld uit 1972 een trekpleister voor mensen die even willen uitrusten op de Grote Markt en gelijktijdig van de zon willen genieten.

Het kunstwerk is gemaakt door Arthur Spronken, geboren in 1930 in Beek en overleden in 2018 in Sittard. Hij kreeg na een renovatie van het plein de opdracht tot het maken van een modern beeld dat paste bij de omgeving.

De Zonnevechter is een verwijzing naar de Middeleeuwen toen de Grote Markt (’t Sant) nog een toernooiveld was. Niet iedereen was echter blij met de komst van dit moderne werk en de Commissie voor Toegepaste Monumentale Kunst adviseerde zelfs om het tijdelijk in een park te plaatsen. De gemeente ging er niet in mee en plaatste de Kamprechter/Kampvechter, zoals het in die periode ook wel werd genoemd, op het plein.

 

Ook al spreken wij iets af

dat is nog geen reden om

tot in de eeuwigheid

 

Ach Lieve Vrouwe vergeef

het mij dat ik uw naam

niet langer ere

 

Het Barbaarse komt immers

altijd bovendrijven

hoe gastvrij uw huis ook is

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – wikipedia

2.       2. Jansstraat 54 – nationaalarchief.nl – noord-hollandsarchief.nl

3.       3. Jansstraat 64 – gevelstenen.net

4.       4. Jansstraat 74 – zangenvriendschap.nl

5.       5. Grote Markt – nhnieuws.nl – wikipedia

6.       6. Stadhuis – erfgoedbekeken.nl – geschiedenislokaal023.nl

7.       7. Grote Markt – buitenbeeldinbeeld.nl