Beeldbepalend 352

Zutphen 3

Woensdag 4 maart 2026

Wie Zutphen bezoekt moet daadwerkelijk ook in een van de adembenemende hofjes een kijkje hebben genomen. Natuurlijk heeft bijna iedere oude stad zijn eigen hofje en bezienswaardigheden, maar toch… Oude Bornhof, Agnietenhof, Luthershofje, Ruitershofje, Sareptahofje en Wöhrmannshofje hebben ieder hun eigen sfeer en hebben een ding gemeen: zij stralen rust uit. De geschiedenis van de eerste twee genoemde hofjes gaat helemaal terug tot de veertiende eeuw. De laatstgenoemde is pas in de vorige eeuw ontstaan toen de Koninklijke Wöhrmann vertrok naar het industrieterrein en een aantal panden van het bedrijf in de binnenstad werd gerestaureerd. Samen met enige nieuwbouw werd zo dit nog jonge hofje gecreëerd.

Ik begin deze derde aflevering Beeldbepalend over Zutphen bij de ingang van het Ruitershofje aan de Berkelsingel. Boven de poort aan de Berkelsingel, die toegang verschaft tot het hofje, hangt een gedenksteen afkomstig van het vroegere Ruitershofje aan de Gasthuisstraat.

Het gebruikte wapen van de familie Ruiter is niet juist, bovendien is de schrijfwijze van het brouwersgeslacht niet juist. Omdat het onderhoud achterbleef kocht de Sint Anthonis Groote Broederschap het hofje in 1784 op, liet de woningen slopen en liet later nieuwe huizen bouwen.

In het hofje zie ik een beeldje staan van de kunstenaar Frank Letterie van wie ik eerder in Huizen en Breda al werk heb gezien. Deze beeldengroep is in brons uitgevoerd en in 1981 onthuld. Het is gemaakt in opdracht van Sint Anthonis Groote Broederschap.

De groep Ruiters is een paar keer ontvreemd. De eerste keer gebeurde in 2006 waarna het later in de portiek van een flatgebouw werd teruggevonden. Drie jaar werd het in brokken gehakt. Letterie heeft toen de groep deels opnieuw opgebouwd, waarbij de montage is gedaan door smederij Voldenhove in Vorden, dat ook op technisch gebied assistentie verleende. Het is toen in 2011 teruggeplaatst.

De Berkelruïne staat eigenlijk voor de Berkelpoort. Deze waterpoort boven de Berkel ligt aan de noordoostelijke rand van het stadscentrum en vormt de verbinding tussen de oude stad en de Nieuwstad. Oorspronkelijk waren er twee waterpoorten. Deze in het oosten had de naam Bovenberg. De andere werd in 1774 gesloopt. Onder leiding van architect Pierre Cuypers werd deze poort gerestaureerd.

Een latere restauratie werd in 2011 voltooid. De trapopgang werd middels een object van cortenstaal in opdracht van de gemeente Zutphen door Boerman Kreek Architechten uit Steenderen in 2016 toegankelijk gemaakt.

Eddy de Jong is de maker van de Vredespaal, die net achter de Berkelpoort aan de Rijkenhage is geplaatst in 2012 om de Internationale dag van de Vrede te vieren. Het wereldwijde project is in 1955 gestart door Masahisa Goi als een internationaal symbool van vrede. In meerdere talen staat er geschreven Moge vrede heersen op aarde. Bij de paal is een bordje geplaatst waarin ook in braille de betekenis wordt omschreven.

In de poort van het Agnietenhof hangen twee plaquettes. Aan de linkerkant hangt een kunstig object  gemaakt door beeldhouwer Frank Letterie, die een gedicht van Ida Gerhardt heeft verwerkt. Het is een ode aan de voormalige Jonkheer Marien de Jonge (1911-2012), die een halve eeuw secretaris van het Wijnfonds is geweest en een stuwende kracht was achter de restauratie van de Agnietenhof.

Aan de rechterzijde hangt een plaquette waarmee wordt verwezen naar de Europa Nostra Award, die in 1987 werd toegekend voor de restauratie van de Agnietenhof. Deze beloningen werden in 1978 in het leven geroepen om het behoud van erfgoed te waarderen.

In de vorige aflevering van Zutphen heb ik al iets van Maïté Duval laten zien. Deze kunstenares heeft echter in deze stad veel meer achtergelaten. Een ander werk is Zuster van het gemeene leven, dat door haar in 1985 is gemaakt.

Het startpunt van het Agnietenhofje is een vroegere verdedigingstoren geweest. Al in 1397 wordt door twee devote vrouwen hun woning bestemd voor vrouwen in een vroom leven willen leiden in dienst van God. Een jaar later bestemt Henrick Adaman van Vorden zijn naastgelegen woonhuis voor hetzelfde doel. De panden worden samengevoegd en zowel de term Agnietenhof, verwijzing naar de heilige Agnes als Adamanshuis worden vanaf dat moment gehanteerd.Met het beeldje dat in het hofje staat wordt verwezen naar het leven door vrouwen in zo’n gemeenschap. Die waren in diverse oude steden te vinden, in sommige zoals Zutphen zelfs meerdere. Zij leefden daarbij volgens de regels van Geert Grote (1340-1384).

Aan De Overwelging staat een Watertafel, gemaakt door Rots Maatwerk uit Brummen naar een ontwerp van SAB. Dit speelse object bestaat uit meerdere delen en is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Zutphen.

Bij het geheel behoren banken die voorzien van LED verlichting. In de banken zijn belangrijke gebeurtenissen en jaartallen gegraveerd. Twee delen worden gesplitst door een houten vlonder, die de natuurstenen tafels verbindt. In de watertafel zijn zestien spuiters verwerkt, die allemaal afzonderlijk worden aangestuurd.

‘Scan de kaart’ valt er in de Stationsstraat te lezen. In de linkerbenedenhoek is een drietal QR-codes aangebracht voor bezoekers van de oude binnenstad. De kaart is uitgevoerd door PressArt uit Doorn. Een mooi begin van een route?

Voor mij is dit op artistieke wijze geplaatste paneel de afsluiting van dit hoofdstuk over Zutphen, een stad waar ik genoten heb, ook van poëzie.

 

Mijn denken heeft zich verplaatst naar de tijd

dat wij nog beschermd moeten worden tegen

 

hen die altijd meer willen en hun oog op ons

hebben laten vallen. Is er wat dat betreft nu

 

veel veranderd? Ja, wij hebben meer rechten

dan zij en hebben ingestemd met hun visie.

 

De Poort naar die vroegere tijd houden wij

voor de helft levend waarbij wij zelfs in staat

 

zijn iets mooier te maken dan het ooit was.

Nooit heb ik de bron gezien, maar weet dat

 

die in het oosten is terug te vinden. Ook nu

wordt mij voorgehouden dat daarvandaan ‘t

 

gevaar loert. De ruïne houdt geen strijders

tegen en ontvangt kijkers met open vizier.

 

Opa IJsbeer

 

 

Verantwoording

1.       Inleiding – kijkopzutphen.nl

2.       Berkelstraat – erfgoedcentrumzutphen.nl – fietsnetwerk.nl

3.       Ruitershofje – Van Berkel beelden

4.       Berkelruïne – kijkopzutphen.nl – boermankreek.nl

5.       Rijkenhage – tracesofwar.nl

6.       Agnietenhof – kijkopzutphen.nl – wikipedia

7.       Agnietenhof – europanostra.org

8.       Agnietenhof – kijkopzuthpen.nl – wikipedia

9.       Overwelving – rots-maatwerk.nl

10.     Stationsstraat – pressart.nl