Beeldbepalend 349

Kamp Westerbork

Woensdag 11 februari 2026

Over Kamp Westerbork heb ik ook in de inleiding betreffende de aflevering van het dorp Westerbork al geschreven. Na de Tweede Wereldoorlog heeft het kamp dienst gedaan als opvangcentrum voor mensen die na de soevereiniteitsoverdracht van Nederlands-Indië naar Nederland kwamen. Zij werden onder andere opgevangen in voormalige concentratiekampen zoals Westerbork. De naam werd daarbij vervangen in Schattenberg. De eerste repatrianten uit Indonesië arriveren op 4 juli 1950. Aan het einde van dat jaar wonen er reeds duizend mensen. Uiteindelijk wordt het een kamp voor Molukkers van wie zich een deel later in Assen vestigt. Onder dwang verlaten de laatste bewoners Schattenberg in 1971 en gaan naar Bovensmilde. Kort daarop wordt het woonoord gesloopt.

Ik begin deze aflevering weliswaar niet in het kamp maar in het dorp bij het oude raadhuis van Westerbork. Het wapen met gouden kroon wordt vastgehouden door twee paarden en is ontworpen door Gerlof Bontekoe (1900-1988). Het Wapenschild is in vieren gedeeld met tweemaal drie slangen, verwijzend naar een legende over drie podagristen en adders. Linksboven is een verwijzing dat de kapel jaarlijks de witte valkenpacht moest betalen aan de kerk in Steenwijk. De burcht is de verwijzing naar een legende betreffende de legende van het graven van een kanaal van Eems naar de Zuiderzee langs de burcht van Elp. Vandaar dat op het schild onder de burcht een blauwe streep staat.

Langs de toegangsweg naar de ingang van Kamp Westerbork staat of beter gezegd staan Tekens in Westerbork. Ze zijn ontworpen door Victor Levie na een initiatief van Jules Schelvis een van de achttien Nederlandse overlevenden uit voormalig vernietigingskamp Sobibor.

Ieder blok vertegenwoordigt een bestemming van gedeporteerden vanuit Westerbork. Bij de namen Auschwitz, Bergen-Belsen, Mauthausen, Sobibor en Theresienstad zijn het aantal gedeporteerden naar dat kamp en het aantal slachtoffers vermeld.

De tekens zijn in 2001 door Schelvis zelf met toenmalig minister-president Wim Kok onthuld. Ik laat de getallen die op de blokken zijn vermeld op mij inwerken en besef dat er bijna een gehele generatie is verdwenen.

Niet alleen dit monument maar ook de volgende gaat gepaard met een verwijzing. Op een kunststof plaat staat de betekenis van Tekens en van mijn volgende onderwerp vermeld.

De 102.000 Stenen is een verwijzing naar de mensen die tijdens de Tweede Wereldoorlog vanuit Nederland zijn gedeporteerd en niet meer levend zijn teruggekeerd. Het monument uit 1992 is ontworpen door P.A. Ritmeijer en J.A. Gilbert.

De stenen hebben zijn niet allemaal even hoog en samen vormen zij de omtrek van Nederland. Ze zijn zo geplaatst om te onderstrepen dat de doorgestuurde gevangenen uit alle delen van Nederland afkomstig waren.

Verder zijn veel van de stenen voorziet van een roestvrijstalen davidsster, symbool voor de gedeporteerde en omgebrachte Joden vanuit Westerbork. Daarnaast zijn er 213 stenen met een vlak, een verwijzing naar de omgebrachte Roma en Sinti en er is nog een groep stenen zonder symbool voor de omgekomen verzetsstrijders.

Als afsluiting kom ik bij het Nationaal monument dat gemaakt is door Ralph Prins, geboren in 1926 in Amsterdam en overleden in 2015 in Den Haag. Deze beeldend kunstenaar was fotograaf en ontwerper van boekomslagen en affiches. In de oorlog volgde hij onderwijs aan het Amsterdamse Joods Lyceum en kwam later via het Interneringskamp in Barneveld in Westerbork terecht.

Prins werd in 1943 gedeporteerd naar Theresienstadt waar hij de belettering van koffers moest maken van mensen die doorgestuurd werden naar Auschwitz. Tevens maakte hij portretschetsjes van mensen die daarom vroegen. Samen met zijn moeder en grootmoeder overleefde hij de oorlog door een ruil met Duitse gevangen en maakte in het bevrijde Zwitserland de bevrijding van Europa mee.

Prins ontwierp diverse oorlogsmonumenten. Zijn bekendste ontwerp is Het Nationaal Monument Kamp Westerbork, dat in 1970 door toenmalig Koningin Juliana is onthuld. Aan de ene kant zien wij een licht overhellende muur van Drentse zwerfkeien, gestapeld als schedels, met daarvoor een stootblok. Daarvandaan lopen rails over 97 bielzen, als verwijzing naar de 97 Nederlandse treintransporten vanuit Nederland naar de vernietigingskampen. Het einde van de rails buigt omhoog in een verwrongen gebaar van wanhoop.

 

waar wapen ik mij tegen

zo vraag ik mij dikwijls af

de slangen in mijn omgeving

de boetedoening als straf

 

het water tot de lippen

de burcht van vertrouwen

de boeren op het land

die eeuwenlang sjouwen

 

met valken voor de jacht

de kerk en haar pacht

´t neigen naar macht

mijn landing is zacht

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – kampwesterbork.nl

2.       2. Hoofdstraat – wikipedia

3.       3. Toegangsweg – kampwesterbork.nl

4.       4. Verwijzingen – Kamp Westerbork

5.       5. Appelplaats – wikipedia

6.       6. Monument – joodserfgoeddenhaag.nl