Beeldbepalend 345

Amsterdam Oud-Zuid 10

Woensdag 14 januari 2025

Misschien is het u opgevallen maar straten krijgen soms nieuwe namen. In sommige gevallen omdat de oorspronkelijke naam volgens de huidige normen en waarden niet langer vermeldenswaardig is, maar ook omdat de naam niet meer voldoet omdat bijvoorbeeld de kerk of die functie allang is verdwenen. In Amsterdam is de vroegere Euterpestraat, Euterpe was in de Griekse mythologie de muze van het fluitspel en de lyrische poëzie, vlak na de Tweede Wereldoorlog hernoemd. Vanuit de vroegere meisjes-HBS werden tijdens de oorlog veel Joodse Nederlanders en verzetsmensen gedeporteerd en gemarteld. ´Naar de Euterpestraat´ kreeg daardoor een andere betekenis. Het heeft toen de naam van de Nederlandse beeldhouwer en verzetsheld Gerrit van der Veen gekregen.

Ik begin deze aflevering van Amsterdam Oud-Zuid in deze straat bij de SG Gerrit van der Veen, die ontworpen is door Nicolaas Lansdorp. Dit was aanvankelijk de meisjes-HBS waarin de Duitse Sicherheitsdienst was gevestigd. Aan de noordzijde van dit gebouw zijn de Torenbeelden te zien die in 1930 tijdens de bouw van het pand daar zijn geplaatst.

De twee beelden zijn gemaakt door Hildo Krop. De beelden zijn beslist geen tweeling en sluiten ook niet aan op de oorspronkelijke naam van de straat en de invulling van het pand. Aan de ene zijde staat Amor afgebeeld. Het andere beeld betreft een boer met zeis en sikkel.

De Nederlandse beeldhouwer en lithograaf Paul Koning is in 1916 in Arnhem geboren en in 1998 in Eemnes overleden. Bij de ingang van de school staat op een bakstenen sokkel zijn beeld Denkende man, ook wel De Denker genoemd en het wordt soms in een adem genoemd met De rustende atleet van Jan Havermans, dat elders in de wijk staat. Dit beeld is hier in 1947 geplaatst nadat het in de oorlog door een bombardement beschadigde gebouw weer was hersteld.

Moeder en kind is gemaakt van Frans kalksteen en in 1939 door Han Wezelaar in opdracht van de gemeente Amsterdam. Het beeld staat op een gladde sokkel in het midden voor de gevel.

Wezelaar, geboren in 1901 in Haarlem en in 1984 overleden in Amsterdam. Hij woonde enkele jaren in Frankrijk en werkte onder andere enkele maanden in het atelier van Ossip Zadkine. In 1933 keerde hij met zijn gezin uit financiële overwegingen terug naar Nederland. Zijn expressionistische stijl had hij toen al afgelegd. Van Moeder en kind maakte Wezelaar later ook nog een variant waarbij het kind rustte op de borst van de moeder.

Aan de Gerrit van der Veenstraat ligt ook het Adama van Scheltemaplein met daarop het Gedenkteken Adama van Scheltema, gemaakt door Tjipke Visser uit graniet. Visser (1876-1955) was behalve beeldhouwer ook nog dichter en boekbandontwerper. Hij vestigde zich na zijn opleiding in Amsterdam in Bergen, dat langzaam uitgroeide tot een kunstenaarsdorp.

Met dit monument wordt Carel Steven Adama van Scheltema (1877-1924) herdacht. Een jaar na diens overlijden werd aan architect Jan Gratama en Visser gevraagd om een gedenkteken te maken. Dat werd datzelfde jaar nog op zijn graf geplaatst.

In 1933 mocht Visser, die een vriend was van de socialistische dichter, op herhaling en werkte ditmaal samen met architect Jan Buis. Dit leidde tot een fontein. Centraal is een zuil te zien met twee biddende handen. Uit de zwarte zuil komt het water dat landt op een zwarte vierkante steen. De naam van de dichter staat verdeeld op de zwarte banden. Dit gedenkteken werd op 1 mei van dat jaar onthuld door burgemeester Willem de Vlugt.

Het Monument voor gedeporteerde Joden is ontworpen door Hilde Meeus en Celine Wouters en in 2007 onthuld op hetzelfde plein. Het bestaat uit 75 betonnen tegels die in een lijn zijn aangebracht bij de voorgaande fontein. Op die tegels zijn teksten die allemaal één tekst uit een geschiedenisboek als vertrekpunt hebben. 66 mensen is gevraagd de tekst te onthouden en zo nauwkeurig mogelijk over te schrijven. Sommige teksten waren langer dan het origineel, veel teksten bevatten fouten.

Het monument is bedoeld als herinnering aan de meer dan 18.000 Joden die vanuit de schoolgebouwen op transport zijn gesteld naar de concentratiekampen. Mevrouw Loonstein die in deze buurt woonde heeft veel mensen weggevoerd zien worden en verzocht om een blijvende herinnering op het plein aan te brengen toen dat op de schop ging.

Ik eindig dit met twee hoekstenen op de hoek van de Gerrit van der Veenstraat en de Rubensstraat. Ik begin met Hippodameia en de centaur. Dit verhaal uit de Griekse mythologie is door Pieter-Paul Rubens een paar keer geschilderd. Het reliëf is vermoedelijk gemaakt door Hildo Krop, die regelmatig samenwerkte met architect G.J. Rutgers die verantwoordelijk was voor de bouw (1925-1927) van het pand waarop dit is te zien. Maar ook de naam Jaap Kaas valt. Een verwijzing naar de oorlog? Denk aan de strijd tussen beschaving en barbarij.

Aan de andere kant van de straat is de tufstenen hoeksteen Rubens te zien uit 1928. Dit is gemaakt door Jaap Kaas, die tijdens de Tweede Wereldoorlog directeur was van de Middelbare Joodse Kunstnijverheidsschool in Amsterdam. Deze school was in de oorlog opgezet om Joodse en niet-Joodse leerlingen te scheiden. In 1943 werd de school opgeheven, niet langer nodig. Kaas en zijn vrouw doken vervolgens onder.

 

kijkt u maar eens rustig in het rond

overweeg en maak geen vergissing

wat daarna volgt is mijn beslissing

bezie het geheel in de morgenstond

 

rare verhalen doen al snel kond

over onderzoek en hun vermissing

aanpassing in naam als vergewissing

en ligt die lekker in onze mond

 

van de rest heb ik geen kaas gegeten

dapper ben ik al evenmin geweest

heb de schilder aan de kant gesmeten

nadat het fluitspel de muze geneest

omdat wij achteraf toch hebben geweten

de vijand was geen vriend maar een beest

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – wikipedia

2.       2. Toren – wikipedia – amsterdam.kunstwacht.nl

3.      3.  Entree – wikipedia

4.       4. Gevel – wikipedia

5.       5. Scheltemaplein – wikipedia

6.       6. Monument – 4en5mei.nl

7.       7. Rubensstraat – gevelstenen.net – onsamsterdam.nl

Ger   8. Gerrit van der Veenstraat – gevelstenen.net – amsterdam.kunstwacht.nl