Beeldbepalend 330

Haarlem 2

Woensdag 1 oktober 2025

Haarlem heeft voor iedereen wel iets te bieden. Allereerst is er de rijke geschiedenis die bezoekers al snel terug brengt naar de tijd van de Tachtigjarige Oorlog, zowel in woord en beeld zoals ik in de eerste aflevering van deze stad in Beeldbepalend heb laten zien. Ook in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft Haarlem een rol gespeeld en zo zijn er door de stad talloze belangrijke voorbeelden te vinden van borstbeelden en andere beelden van mensen van wie wij zeggen: o ja. Maar loop ook eens een museum binnen of ga op een terrasje zitten, ga winkelen of geniet van de zon op of langs het Spaarne. Inderdaad Haarlem heeft veel te bieden.

Tussen de Jansstraat en de Jansweg ligt over de Nieuwe Gracht de Jansbrug. De oude brug is in 1928 vervangen en zeven meter breder geworden. Wie de oude en de huidige brug vorm hebben gegeven is in gemeentelijke stukken niet terug te vinden. Mogelijk is dit een architect geweest die in dienst van de gemeente werkte.

Op de brug zijn tien granieten zuilen te zien, met daartussen eenvoudige smeedijzeren leningen. De eenvoudige versiering is een verwijzing naar het kabbelende water. Op de smallere delen is de naam Jansbrug aangebracht. Brug en verbindende straten zijn een verwijzing naar de Orde van Sint Jan.

Aan de zuidzijde van de Jansbrug heeft de Janspoort gestaan. Tijdens het beleg van Haarlem raakte de poort zwaar beschadigd. In 1590 werd er een nieuwe poort gebouwd. Nadat het water voor de poort was gedempt was de poort overbodig en die werd vanwege de stadsuitbreiding naar het noorden in 1683 gesloopt. De Nieuwpoort nam vervolgens de functie van de Janspoort over. Op de plek van de vroegere poort is nu een plaquette te zien.

Aan de Jansstraat 40 staat de Sint Janskerk, die in 1316 is gesticht als Johannieterkapel. Tot 1625 was het gebouw eigendom van de Johannieter Orde. Die kapel is in de loop der eeuwen uitgegroeid tot een echte kerk. Sinds 1936 is het in gebruik als ruimte van het Noord-Hollands Archief in Haarlem. Boven de deur hangt het Wapenschild van Haarlem. Eronder de tekst Anno 1628 en vier regels van een oud Hollands gedicht.

Bij het archief staat ook de Jansridder gemaakt in 1988 door Fioen Blaisse (1932-2012). Behalve beeldhouwer en schilder speelde zij ook viool. Leerde boetseren aan de Opleidingsschool voor Tekenleraren en vanaf 1953 veel andere vormen van kunst bij Paul Koning. Daarna ging zij naar het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in haar geboorteplaats Amsterdam waar zij op Wittenburg haar atelier had.

De Jansridder maakte Blaisse in opdracht tijdens de verbouwing van het archief. Zij nam de schilder Geertgen, die in het vroegere klooster van de Orde van St.Jan had gewoond, als uitgangspunt en heeft geprobeerd ‘de verstilling en concentratie van de dienende mens’ weer te geven.

Er vlakbij staat het beeld van Laurens Jansz Coster. Dit is niet het enige beeld van deze historische figuur uit Haarlem, die door menigeen wordt beschouwd als de uitvinder van de boekdrukkunst. Maar sommigen twijfelen eraan of hij wel heeft bestaan en niet is verzonnen door een herbergier om zijn herberg te promoten.

Het beeld vlakbij het archief is gemaakt door Alexander Franciscus Schobbens (1721-1781). Het is gemaakt in 1768 ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de lettergieterij van Johannes Enschedé en heeft jarenlang in de binnentuin van dat bedrijf gestaan.

Dit deel sluit ik af op de Grote Markt waar een ander standbeeld staat van Laurens Janszoon Coster. Dit beeld staat op een hoge Escauzijnse natuurstenen sokkel en is gemaakt van brons door de Vlaamse beeldhouwer Louis Royer in 1856. Op de sokkel staat in het Nederlands en in het Latijn geschreven Lourens Janszoon Coster, hulde van het Nederlandsche Volk, MDCCCLVI en uitvinder van de boekdrukkunst met beweegbare uit metaal gegoten letters.

Het beeld heeft in Haarlem de bijnaam Lautje gekregen. Het is gemaakt als tegenhanger van een standbeeld uit 1722 van Gerrit van Heerstal dat eerst op Prinsenhof heeft gestaan en daarna naar de Grote Markt is verplaatst. Dat beeld voldeed volgens sommigen niet als monument en daarom werd Royer gevraagd een ander werk te maken. Dat werd midden op de markt geplaatst en de sculptuur van Van Heerstal verdween terug naar de Prinsenhof.

   

Jan

 

heel simpel

geen johannus

johan of janus

maar heel gewoon

Jan

 

hij slaat een brug

tussen mensen

tussen straten

is van een andere

orde

 

en is beschadigd

tijdens het beleg

waardoor hij eindigt

met kruimels

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – visithaarlem.com

2.       2. Jansbrug – amsterdamse-school.nl

3.       3. Janspoort – wikipedia

4.       4. Jansstraat 40 – monumenten.nl – reliwiki.nl

5.       5. Jansstraat – haarlemsbeeld.nl – wikipedia

6.       6. Jansstraat – noordhollands archief -rkd.nl

7.       7. Grote Markt - wikipedia