Beeldbepalend 308

Amsterdam Kattenburg 2

Woensdag 30 april 2025

Het scheepvaartmuseum heb ik in de vorige aflevering over Kattenburg al even aangehaald. Het is gevestigd in het vroegere Admiraliteits Magazijn dat ook wel ’s Lands Zeemagazijn wordt genoemd. Dit vierkante gebouw is onder leiding van stadsbouwmeester Daniël Stalpaert in de zeventiende eeuw gebouwd. Een brand verwoeste het pand in 1791 bijna in zijn geheel, alleen de muren bleven nog staan. Stadsarchitect Abraham van der Hart nam de herbouw voor zijn rekening. In 1972 werd het pand volledig gerestaureerd en dat duurde tot 1981, de volgende renovatie volgde tussen 2007 en 2011. Groot onderhoud volgde in 2022 waarbij vooral timpanen, gevelschilderingen en beeldengroepen zijn opgeknapt.

De eerste aflevering van Kattenburg heb ik over het marineterrein gelopen en daar ben ik nog steeds als ik Fontein met boogbeelden aantref. De fontein is er gekomen dankzij de toenmalige 1 procent regeling voor kunst voor bouwwerken of restauraties. In dit geval betrof het de restauratie van het poortgebouw. De fontein stamt uit die periode en is in 1995 gemaakt uit brons en steen.

De maker is de beeldhouwer Arthur Spronken. Hij ontwierp een fontein met raakvlakken naar de scheepvaart. Zo maakte hij vier vrouwelijke boogbeelden die gezamenlijk de wereldbol op hun rug dragen. Door het water dat op de bol wordt gespoten lijkt het alsof deze draait.

Een plaquette aan een woning aan de Grote Kattenburgherstraat herinnert aan het feit dat de schilder Vincent van Gogh daar iets meer dan een jaar bij zijn oom Jan woonde. Die was in die tijd directeur van de marinewerf. Voor Vincent was een studeer- en slaapkamer ingericht. De kunstschilder leerde in die tijd onder andere Grieks en Latijn, algebra en meetkunde en las veel in de Bijbel, maar ook hield hij zich bezig met de geschiedenis van de kerkhervormingen.

In de inleiding heb ik het al gehad over ’s Lands Zeemagazijn en een aantal jaartallen met verbouwingen en renovaties genoemd. In 1822 was het al niet meer in gebruik bij de Admiraliteit, maar als Magazijn der Marine. In dat jaar werd een kleine klokkentoren aan de oostzijde aangebouwd. Het uurwerk en de slagklok in die toren waren afkomstig van het poortgebouw van de werf, die er naast lag.

Het beeldhouwwerk aan het gebouw is afkomstig van Artus Quellinus. Deze Antwerpse beeldhouwer leefde van 1609 tot 1668 en stond ook bekend onder de naam Artus Quellijn. Hij woonde enige tijd in Amsterdam waar hij samen met onder andere zijn neef meewerkte aan de versiering van het paleis op de Dam.

Op de twee frontons heeft de beeldbouwer de Admiraliteit voorgesteld als een vrouw. Op beide stukken heeft hij bovendien de rijkdom van de stad uitgebeeld, waarbij  aan de waterzijde de Amsterdamse Stedenmaagd de goederen in ontvangst neemt die door Watergoden naar de stad zijn gebracht. Aan de landzijde wordt ’s Lands Zeebewind geflankeerd door scheepsvolk die de krijgsvloot onder andere uitrust met buskruit, touwwerk en een kanon.

Op het plein staat het bijna tweedimensionale kunstwerk The Sailing man. Dit beeld is gemaakt in opdracht van de gemeente Amsterdam door de kunstenaar Alphons Freijmuth. Deze schilder, beeldhouwer en keramist is in 1940 geboren in Haarlem. Freijmuth is opgeleid aan de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam en was docent aan de Academie voor Kunst en Industrie in Enschede.

Op een paal brengt een zeeman een groet aan… misschien wel het Nederlands Scheepvaartmuseum dat aan de andere kant van de straat ligt. Samen met een zeilboot is hij op een verticale stang geplaatst, inclusief een lichtere golf. Het geheel heeft wel iets weg van een groot uitgevallen windvaan. Eerder heb ik al twee keer een totem van hem laten zien.

Als ik het plein verlaat richting het Centraal Station kom ik langs het Nemo museum aan Oosterdok. Voor dit museum staat Waterwiel. Het ontwerp van dit vreemde object is van de Amerikaanse wiskundige en meteoroloog Edward Lorenz  (1917-2008) samen met de Italiaanse architect Renzo Piano (1937), die ook het museum heeft ontworpen. Het geheel bevat een waterbassin, waaruit water omhoog wordt gepompt. In het bassin een rad met lekkende emmers. Door allerlei (onder andere weer) omstandigheden verandert de hoeveelheid water dat via de emmers wegstroomt voortdurend, waarmee dit precies in het beeld van het museum past.

Ik sluit deze aflevering af met ODE’s blozers. Op een lifthuisje bij de Openbare Bibliotheek Amsterdam liggen sinds april 2012 twee kunstvoorwerpen gemaakt door Marjet Wessels Boer, geboren in 1978 in Beilen. De twee objecten zijn gemaakt van epoxy en versterkt met glasvezel. Op de ruggen zijn zonnecellen geplaatst die zorgen voor energie van LED-verlichting, die wit gloeit. Omdat de bovenlaag te lijden had aan onder andere UV-straling is de eerste huid in de winter van 2023 op 2024 vervangen met een mengeling van glas en polyester.

 

omgebogen

 

zoals zo vaak

is de vrouw de pineut

zij doet het werk

het zware werk

 

vier emmertjes

water halen

is niet voldoende

dus pompt zij

de gehele dag

 

de ruggen gebogen

onder de last

van moeder aarde

bewaar mij

 

ook nu is er niemand

die luistert

en haar zware leven

verzacht

 

als het ritme

van de waterstralen

slechts even stokt

draait zij de kraan

iets verder open

 

zoals zo vaak

is de vrouw de pineut

maar aan het einde

heeft zij het gedicht

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – wikipedia

2.       2. Fontein – marinekwartier.com – wikipedia

3.       3. Grote Kattenburgherstraat – vangoghroute.nl

4.       4. Klok – wikipedia

5.       5. Frontons – amsterdamhv.nl – wikipedia

6.       6. Kattenburgerplein – wikipedia

7.       7. Oosterdok – wikipedia

8.       8. Lifthuisje - wikipedia