Beeldbepalend 297

Utrecht Domplein 2

Woensdag 12 februari 2025

Het Domplein in Utrecht grensde ooit direct aan een doorwaadbare plaats in de rivier de Rijn, hoewel van een plein was er toen op deze plaats nog geen sprake. De geschiedenis van het gebied gaat zeker terug tot de tijd dat de Romeinen hier een castellum (fort) bouwden om de nieuwe landsgrens te verdedigen. De naam Domplein is inderdaad van een veel latere tijd, omdat ook die Dom(toren) nog niet bekend was. De eerste kerk hier werd omstreeks 630 gesticht. Er volgden er meerdere. Na de Hervorming werd bijvoorbeeld de toenmalige Sint Salvatorkerk afgebroken en ontstond er het plein dat de namen Oudmunsterkerkhof en Domkerkhof kreeg. Die namen werden in 1912 samengevoegd tot Domplein.

Een van de toonaangevende panden aan het Domplein is het Academiegebouw, het hoofdgebouw van de Universiteit van Utrecht. Het gebouw is een geschenk van de bevolking aan de Universiteit van Utrecht vanwege het 250-jarige bestaan. Het is ontworpen door de architecten Eugen Gugel, Ferdinand Jacob Nieuwenhuis en Cornelis Vermeijs die onverwacht overleed waardoor anderen zijn werk moesten overnemen.

De neo-renaissancegevel is het werk van Gugel en wordt versierd met een tiental medaillons met reliëfportretten van Utrechtse hoogleraren. Maar wie nu wie is… en die fraaie kinderkopjes ertussen. De namen zijn op cartouches in de kordonlijst aangegeven.

Het gaat om natuurkundige Buys Ballot, geneeskundige Donders, theoloog Voetius, rechtsgeleerde Matthaeus, geneeskundige van der Straten (Stratenus), filosoof Drakenborch, filosoof van Heusde, godgeleerde Heringa, wis- en natuurkundige Mulder en rechtsgeleerde Holtius. Deze medaillons zijn ontworpen door Eugène Lacomblé uit Delft en uitgevoerd door Emilius Bourgonjon van wie ik in Den Haag ook al talloze medaillons heb laten zien.

De Allegorische vrouwen met de wapens van de stad Utrecht en de provincie Utrecht zijn gemaakt door Friedrich Wilhelm Mengelberg. Deze beeldhouwer en architect van kerkinterieurs is in 1837 in Keulen geboren en in 1919 in Utrecht overleden. Hij vestigde zich in 1869 in Utrecht nadat hij opdracht had gekregen voor het maken van een bisschopszetel in deze stad.

Mengelberg is ook verantwoordelijk voor het Rijkswapen en het Academiewapen (met zon) in de topgevel. Tussen die twee wapens staat in goudletters het motto van de universiteit: Sol lustitiae Illustra Nos, zon der gerechtigheid verlicht ons.

In een nis van het Academiegebouw, onder het jaartal 1892, is een buste te zien van een nog jeugdige Koningin Wilhelmina. Dit stukje handwerk is gemaakt door Ferdinand Leenhoff. Deze Nederlandse schilder en beeldhouwer is geboren in 1841 in Zaltbommel en is in 1914 overleden in het Franse Nice. Op jeugdige leeftijd verhuisde Leenhoff met zijn moeder en een aantal broers en zussen naar Parijs waar hij leerling werd van de Franse beeldhouwer Joseph Mazzara.

De gemeente Utrecht heeft het standbeeld Jan van Nassau aangewezen als een gemeentelijk monument nadat in 2017 de Stichting Cuypersgenootschap daartoe een verzoek had gedaan. ‘Het feit dat het beeld al sinds 1883 op de oorspronkelijke plek op het Domplein staat, is uniek. Dat het beeld nu een gemeentelijk monument is, is goed voor het behoud van dit erfgoed. Hopelijk leren ook toekomstige generaties over de betekenis van dit beeld, op deze plek’, zo verklaarde in 2018 wethouder Kees Geldof.

Wat weten wij eigenlijk nog van deze Graaf Jan van Nassau? Het was de tweede zoon van Willem de Rijke en Juliana van Stolberg, een jongere broer van Willem van Oranje. Hij wordt ook wel aangeduid als Jan VI van Nassau Dillenberg of Jan VI de Oude. Jan was minder tactvol als zijn broers Willem en Lodewijk en verliet de Nederlanden omdat hij het niet eens was met de Fransgezinde politiek van Willem. Een jaar eerder had hij echter nog een belangrijke rol vervuld bij de schriftelijke overeenkomst tussen een aantal Nederlandse gewesten; de Unie van Utrecht. Dit traktaat uit 1579 wordt ook wel gezien als de eerste versie van onze grondwet.

Het standbeeld is gemaakt in 1883 door Johan Stracké (1817-1891) en gegoten bij Merkelbach van Enkhuizen & Co in Breda. In Brussel had Stracké les gekregen van Willem Geefs en Karel Geerts. Later gaf hij zelf les aan de Academie van Beeldende en Technische kunst in Rotterdam.

Aan de achterzijde van het standbeeld werd in 1979 een plaquette toegevoegd van Jan Noyons (1918-1982). Deze Utrechtse beeldhouwer, edelsmid en sieraadontwerper, was gevraagd om dit uit te voeren. Op de plaquette valt onder andere te lezen Deze unie wordt beschouwd al de grondslag van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en daarom ook van de Nederlandse staat.’

Deze aflevering sluit ik af met een plaquette op de zuidmuur van de Domkerk. Deze plaquette is in 1995 gemaakt. Hierop staan de locaties van gevonden fundamenten van de Romeinse nederzetting, Heilige Kruiskapel, St. Stalvatorkerk en het in 1674 ingestorte deel van de Domkerk. De plaquette is vervaardigd door metaalgieterij Holland in Amsterdam en is onthuld door wethouder Willem Derks.

 

lering

 

het verdienmodel

is aan de muur gespijkerd

nadat de medaille

is verstrekt

 

de kopjes strijken

pas later alle eer op

nadat de wijsheid

is uitgewerkt

 

het hangertje om mijn nek

heeft geen beeld

van hen

en is reeds uitgepoetst

 

Opa IJsbeer

 

Verantwoording

1.       1. Inleiding – wikipedia

2.       2. Academiegebouw – ugtf.nl

3.       3. Koningin – vanderkrogt.net – wikipedia

4.       4. Vrouwen – ugtf.nl – wikipedia

5.       5. Rijkswapen – ugtf.nl – uu.nl

6.       6. Standbeeld – utrecht.nl – wikipedia.nl

7.       7. Zuidmuur - wikipedia